De Hersenstichting droeg met € 500.000 bij aan onderzoek van Amsterdam UMC. Het onderzoek stond onder leiding van Marjo van der Knaap. De onderzoekers hebben ontdekt dat een bestaand medicijn tegen hoge bloeddruk de zeldzame hersenziekte vanishing white matter (VWM) remt. Deze ziekte treft vooral jonge kinderen, die ernstig gehandicapt raken en vroeg overlijden. Wereldwijd zijn er naar schatting 1500 patiënten met VWM.De resultaten zijn een belangrijke stap richting een behandeling voor deze ernstige erfelijke hersenziekte.

Altijd alarm in de hersenen

Als je ziek wordt, doet je lichaam er alles aan om weer beter te worden. Wanneer je een infectie of koorts krijgt bijvoorbeeld. Je hersenen zorgen er met een stressreactie dan voor dat de cellen in het lichaam zo veel mogelijk beschermd worden. Dit is echt een reactie van het lichaam en dus anders dan de stress die je bijvoorbeeld voelt als je erg druk bent.

Zo’n stressreactie is alleen nodig als het lichaam ook echt in gevaar is. Als de stressreactie optreedt wanneer er niets aan de hand is, kan dit voor ernstige schade in de hersenen zorgen.

Er bestaat een erfelijke ziekte waarbij de hersenen de hele tijd in een stressreactie zijn. Mensen die hier last van hebben raken ernstig gehandicapt en gaan vaak snel achteruit. Soms overlijden ze al na een paar jaar, maar er zijn ook patiënten die nog lang leven. Deze ziekte heet vanishing white matter (VWM).

In het Nederlands betekent vanishing white matter ‘verdwijnende witte stof’. Deze naam heeft te maken met de witte stof in de hersenen, die door de ziekte wordt afgebroken. De witte stof is belangrijk voor verbindingen in de hersenen. Ze zorgen ervoor dat zenuwcellen boodschappen aan elkaar en het lichaam kunnen doorgeven. Ook zorgen ze dat de stressreactie goed werkt.

Als je VWM hebt, zijn de hersenen de hele tijd in een stressreactie. VWM komt vooral voor bij jonge kinderen en er is tot nu toe geen behandeling voor.

Misschien bestaat het medicijn al

Guanabenz is een medicijn dat helpt tegen een hoge bloeddruk. Ook blijkt dat het medicijn de stressreactie van het lichaam afremt. Dat zou dus een oplossing kunnen zijn voor mensen met VWM.

In eerder onderzoek zijn al een paar belangrijke dingen ontdekt:

  • de onderzoekers weten nu in welke soort cellen in de witte stof de stressreactie steeds actief is
  • met chemische stofjes konden onderzoekers de stressreactie afremmen

De onderzoekers denken dat de te actieve stressreactie de oorzaak is van VWM. Omdat guanabenz de stressreactie afremt, zou dat medicijn goed kunnen werken bij mensen met VWM. Het kan de ziekte afremmen of zelfs verminderen.

De onderzoekers willen daarom weten:

  • of guanabenz veilig is voor jonge kinderen
  • of guanabenz niet te veel bijwerkingen veroorzaakt bij kinderen met VWM
  • welke dosering precies nodig is
  • hoe goed het medicijn werkt om VWM te remmen

Waarom steunde de Hersenstichting dit onderzoek?

Als guanabenz VWM kan remmen, is er eindelijk een mogelijke behandeling voor mensen met de ziekte. Die is er op dit moment niet. De enige vooruitzichten voor kinderen met VWM en hun naasten zijn het erger worden van de ziekte en het overlijden. Guanabenz biedt eindelijk positieve vooruitzichten: het vertragen, stoppen of zelfs verminderen van de ziekte.

Dit onderzoek droeg bij aan de doelstelling van de Hersenstichting: minder sterfte en ziektelast door hersenaandoeningen. Daarom steunde de Hersenstichting het project met € 500.000.

Meer over het onderzoek

Na de goede resultaten uit het eerdere onderzoek hebben de onderzoekers het medicijn nu getest bij mensen.

Hoe hebben ze dit aangepakt?

Om het effect van guanabenz goed te kunnen meten, was het belangrijk dat de hersenen van de deelnemers nog weinig schade hadden opgelopen door de ziekte. Daarom hebben de onderzoekers het onderzoek uitgevoerd onder kinderen die aan een paar voorwaarden voldeden:

  • de ziekte was voor hun 6e levensjaar begonnen
  • de kinderen hadden minder dan 8 jaar lang last van klachten door de ziekte
  • ze konden nog minsten 10 stappen zelf lopen

De wetenschappers hebben 33 kinderen met VWM onderzocht. Van deze groep bleven 31 kinderen tot het einde van de studie deelnemen aan het onderzoek. Zij kregen een behandeling met het medicijn guanabenz en werden 1 keer per jaar gecontroleerd in het ziekenhuis. Ook was er elke 3 maanden contact door videobellen, of vaker als dat nodig was.

Tijdens die controle werd bekeken hoeveel last de kinderen hadden van hun handicaps. Ook werd er een scan van de hersenen gemaakt en werd er bloed afgenomen. Kinderen met VWM en hun ouders hielden thuis een dagboek bij.

Welke resultaten hebben de onderzoekers gevonden?

De eerste resultaten zijn hoopgevend. Kinderen die guanabenz kregen, werden minder vaak of minder snel afhankelijk van een rolstoel. Ook was op MRI-scans minder snel verdere schade aan de witte stof te zien. Tijdens de onderzoeksperiode overleed geen van de 33 kinderen die guanabenz kregen. In de groep waarmee zij werden vergeleken, overleden vijf van de 66 kinderen. 

Het effect lijkt vooral groot bij kinderen bij wie VWM op of na de leeftijd van 3 jaar begint. 

De kinderen kregen vooral in de eerste maanden last van bijwerkingen. Deze waren tijdelijk. Dit waren onder andere slaperigheid, lage bloeddruk, harde ontlasting en hallucinaties. Na ongeveer 4 tot 6 maanden konden de kinderen het medicijn over het algemeen goed verdragen. Geen van de kinderen stopte uiteindelijk met de behandeling vanwege bijwerkingen. 

Omdat het om jonge kinderen gaat, blijft het belangrijk om de veiligheid van het medicijn goed te onderzoeken. Ook werd onderzocht welke dosering het beste werkt en zo min mogelijk bijwerkingen geeft. 

Wat betekent dit voor kinderen met VWM en hun naasten?

De resultaten zijn veelbelovend, maar betekenen nog niet dat VWM kan worden genezen. Het onderzoek had geen gelijktijdige controlegroep. De kinderen die guanabenz kregen, zijn vergeleken met kinderen uit een eerder opgebouwd internationaal register. Daarom is aanvullend onderzoek nodig om met meer zekerheid vast te stellen hoe groot het effect van guanabenz precies is. 

Ook lijkt het effect te verdwijnen wanneer de behandeling wordt gestopt. Daarom wordt het onderzoek voortgezet en worden de kinderen langer gevolgd. De onderzoekers willen daarnaast onderzoeken wat een hogere dosering betekent voor het ziekteverloop. 

Hoe ver is het onderzoek?

Het onderzoek is voltooid.

Wat is de volgende stap?

De resultaten geven kinderen met VWM en hun ouders voor het eerst concreet uitzicht op een behandeling die de ziekte mogelijk kan afremmen. Dat is een belangrijke ontwikkeling voor een ziekte waarvoor tot nu toe geen ziekteremmende behandeling beschikbaar was. 

De Hersenstichting blijft daarom onderzoek naar VWM steunen. Naast het onderzoek naar guanabenz wordt bijvoorbeeld ook gewerkt aan een mogelijke gentherapie, die de erfelijke oorzaak van VWM zou kunnen aanpakken. 

Guanabenz is op dit moment nog niet officieel geregistreerd voor de behandeling van VWM. De behandeling is daarom alleen beschikbaar als deelnemer van onderzoek. Amsterdam UMC werkt ondertussen aan de volgende stappen om goedkeuring voor het gebruik van guanabenz bij VWM te krijgen. 

Meer weten?

Voor meer informatie kun je per e-mail contact opnemen met de onderzoekers: treatvwm@amsterdamumc.nl